Kapitalizmin krizi, siyasi boşluk ve yeni bir toplumsal program arayışı

Dünya ve insanlık 21. Yüzyıl'ın ilk çeyreğini büyük “çelişkilerle” geçirdi.

Kapitalizm ve neoliberalizmin mutlak hegemonyasında, teknoloji tarihinde eşi görülmemiş bir “üretim kapasitesine” ulaşıldı.

Yapay zeka, otomasyon, dijital ağlar ve küresel bilgi akışı insanlığın refahını artırabilecek muazzam bir potansiyel yarattı.

Buna rağmen milyarlarca insan “güvencesiz işlerde” çalışıyor, “temel ihtiyaçlarını” karşılamakta zorlanıyor ve geleceğe dair “derin bir belirsizlik” içinde yaşıyor.

Bu durum “tesadüf” değil.

Bu, içinde yaşadığımız ekonomik sistemin “yapısal” bir sonucu.

Son 40 yıl boyunca dünyaya egemen olan “neoliberal kapitalizm”, piyasanın her şeyi düzenleyebileceği iddiasıyla “kamusal alanı” daralttı, “sosyal devlet kurumlarını” zayıflattı ve “kolektif hakları”, “bireysel rekabetin” insafına bıraktı.

“Sağlık, eğitim, barınma, ulaşım ve enerji” gibi temel ihtiyaçlar giderek daha fazla “piyasa mallarına” dönüştürüldü. İnsanların yaşamlarını sürdürebilmesi için gerekli olan hizmetler “kamusal haklar” olmaktan çıkarıldı ve “satın alınabilir” ayrıcalıklara dönüştürüldü.

Sonuç ortada.

“Eşitsizlik” tarihi seviyelere ulaştı.

“Küresel servetin” büyük bölümü “küçük bir azınlığın” elinde yoğunlaştı.

YAŞADIĞIMIZ YALNIZCA EKONOMİK KRİZ DEĞİL, AYNI ZAMANDA SİYASİ KRİZ

Giderek daha fazla insan “güvencesiz yaşam koşulları” içinde var olmaya çalışıyor. “Barınma krizi” birçok ülkede “kronik bir sorun” haline geldi. “Eğitim” ve “sağlık” hizmetleri “piyasa mekanizmalarının” baskısı altında “erişilemez” hale geliyor. “İklim krizi” ve “ekolojik yıkım” ise kapitalist büyüme modelinin sürdürülemez olduğunu açıkça gösteriyor.

Bu tablo yalnızca “ekonomik bir kriz” değil.

Aynı zamanda derin bir “siyasi kriz”.

Çünkü “neoliberalizmin” yarattığı bu toplumsal tahribata rağmen “sol” ve “sosyal demokrat” hareketler uzun süre güçlü bir “alternatif program” geliştiremediler.

1990’lardan itibaren birçok ülkede “sosyal demokrat” partiler “piyasa merkezli” politikalarla uzlaşmayı tercih etti.

“Üçüncü Yol” olarak adlandırılan bu yaklaşım, “kapitalizmi” değiştirmek yerine onu daha “insancıl” hale getirmeyi hedefliyordu.

Ancak zaman içinde bu strateji “sosyal devletin” gerilemesini durduramadı ve geniş toplum kesimlerinin “güvencesizlik duygusunu” ortadan kaldıramadı.

Ortaya çıkan boşluğu başka siyasi güçler doldurdu.

“Ekonomik güvencesizlik” ve “toplumsal öfke”, birçok ülkede “faşist” ve “otoriter” hareketlerin yükselişine zemin hazırladı.

“Milliyetçi popülizm”, “göçmen karşıtlığı” ve “otoriter liderlik” söylemleri, neoliberal düzenin yarattığı hoşnutsuzluğu manipüle ederek siyasi güç kazandı.

Sistem karşıtı öfke çoğu zaman “demokratik” ve “eşitlikçi” bir yönelim yerine “otoriter” ve “dışlayıcı” ideolojilere kanalize edildi.

Bugün dünyanın birçok yerinde “demokrasi” geriliyor, “otoriter eğilimler” güçleniyor ve “toplumlar” giderek daha fazla “kutuplaşıyor”.

EKONOMİK KRİZ GÜÇLÜ SİYASİ PROGRAMLA AŞILABİLİR

Bu durum bize açık bir gerçeği hatırlatıyor: Ekonomik krizler yalnızca ekonomik çözümlerle değil, güçlü siyasi programlarla aşılabilir.

Eğer “eşitlikçi” ve “demokratik” bir alternatif ortaya konmazsa, krizlerin yarattığı öfke otoriter güçler tarafından kullanılacaktır.

Bu nedenle bugün “sol” ve “sosyalist” hareketlerin önünde tarihsel bir görev bulunuyor.

Bu görev yalnızca “neoliberalizmi eleştirmek” değil, aynı zamanda insanların günlük yaşamlarını somut biçimde dönüştürebilecek “yeni bir toplumsal program” geliştirmektir.

İşte “Evrensel Temel Hizmetler (ETH)” perspektifi tam da bu ihtiyacın içinden doğuyor.

“Evrensel Temel Hizmetler”, refahın yalnızca gelir transferleriyle değil, “kamusal hizmetlerin evrensel olarak sağlanmasıyla” güvence altına alınabileceğini savunan bir yaklaşımı ifade ediyor.

Evrensel Temel Hizmetler yaklaşımı “basit” ama “radikal” bir soruya odaklanıyor:

Bir toplumda herkesin insan onuruna yakışır bir yaşam sürdürebilmesi için hangi hizmetler kamusal hak olarak garanti altına alınmalıdır?

Sağlık, eğitim, barınma, ulaşım, enerji, su, dijital altyapı ve bakım hizmetleri gibi temel ihtiyaçların piyasa mekanizmalarına bırakılması yerine herkes için “ücretsiz” veya “erişilebilir” kamusal hizmetler olarak sağlanması, yalnızca “sosyal refahı” artırmakla kalmaz. Aynı zamanda “demokrasiyi” güçlendirir, “eşitsizlikleri” azaltır ve “toplumsal dayanışmayı” yeniden inşa eder.

Bu yaklaşım refahı “bireysel satın alma” gücüne değil, “kolektif haklara” dayandırır.

Son yıllarda özellikle “teknolojik dönüşüm” ve “otomasyon” tartışmalarıyla birlikte bir başka öneri de küresel ölçekte büyük ilgi gördü: “Evrensel Temel Gelir (ETG)”.

ETG, son yıllarda Türkiye’de iktadarın “Vatandaşlık Geliri” adı altında ve sınırlı rçevede uygulamaya çalıştığı, YENİ Parti’nin de programında yer verdiği bir kavram.

Bu öneri, herkese “koşulsuz” bir “nakit ödeme” yapılmasını savunur.

Birçok düşünür ve politika yapıcı, “teknolojik işsizliğin” artacağı bir gelecekte bu modelin gerekli olacağını ileri sürüyor.

Ancak burada kritik farklı bir soruya odaklanmak gerekiyor:

Eğer insanlar sağlık, barınma, eğitim, ulaşım ve enerji gibi temel ihtiyaçlarını piyasadan satın almak zorunda kalmaya devam edecekse, yalnızca nakit transferleri toplumsal eşitsizlikleri gerçekten ortadan kaldırabilir mi?

İşte “Evrensel Temel Hizmetler” yaklaşımı bu noktada önemli bir alternatif sunuyor.

YENİ BİR SOL PROGRAM ÇAĞRISI

Refahı “bireysel gelirden” ziyade “kamusal altyapı” ve “ortak hizmetler” üzerinden “örgütlemeyi” öneriyor. Böylece insanların hayatlarını sürdürebilmesi “piyasanın dalgalanmalarına” değil, demokratik olarak yönetilen “kamusal kurumlara” dayanıyor.

“Evrensel Temel Hizmetler” yalnızca bir “sosyal politika” önerisi olarak değil, daha geniş bir “siyasal dönüşüm” projesinin parçası olarak ele alınmalı.

Çünkü bu yaklaşım yalnızca hizmetlerin “nasıl sağlanacağı” sorusunu değil, aynı zamanda şu temel soruları da gündeme getiriyor:

- Ekonomik değer kim tarafından üretiliyor ve kim tarafından paylaşılıyor?

- Kamusal altyapı toplumun refahını nasıl şekillendiriyor?

- Teknolojik gelişmeler kolektif refaha nasıl hizmet ediyor?

- Demokrasi yalnızca seçimlerden mi ibaret, yoksa gündelik yaşamın ekonomik örgütlenmesini de kapsıyor mu?

Bu sorular bizi daha geniş bir perspektife götürüyor.

“Evrensel Temel Hizmetler” yalnızca refah devletinin “güncellenmiş” bir versiyonu değildir.

Aynı zamanda “post-kapitalist” bir toplumsal düzenin mümkün olup olmadığı sorusuna verilen pratik bir yanıttır.

“Piyasaya bağımlılığı” azaltan, “kamusal altyapıyı” güçlendiren ve “kolektif refahı” merkeze alan bir ekonomi modeli, “demokratik sosyalizmin” çağdaş biçimlerinden biri olarak düşünülebilir.

Bu nedenle bu satırlarla yalnızca akademik bir tartışma yürütmeyi amaçlamıyoruz.

Bu aynı zamanda bir çağrı.

Sosyal ve ekonomik krizlerle sarsılan bir dünyada “yeni bir sol programın” inşa edilmesi için bir çağrı.

Kamusal hizmetlerin yeniden güçlendirilmesi için bir çağrı.

“Yoksulların”, “güvencesiz çalışanların”, “dışlanmış toplulukların” ve geleceği belirsiz “genç kuşakların” ortak çıkarlarını savunan “yeni bir siyasi hareket” için bir çağrı.

21. yüzyılın sosyalizmi yalnızca “fabrikaların mülkiyetini” tartışan bir “ideoloji” olamaz. Aynı zamanda “insanların günlük yaşamlarını” şekillendiren hizmetlerin “nasıl örgütleneceği” de tartışılmalı.

Eğer insanlık gerçekten daha “eşitlikçi”, daha “demokratik” ve daha “özgür” bir toplum kurmak istiyorsa, refahı “piyasanın rastlantılarına” bırakmayan yeni bir “kamusal altyapı” inşa etmek zorunda.

“Evrensel Temel Hizmetler” bu altyapının en güçlü çerçevesini sunuyor.

Bu fikrin “teorik” temellerini, “politik” potansiyelini ve “pratik” uygulanabilirliğini tartışarak geleceği hep birlikte inşa etmeliyiz.

Çünkü geleceğin toplumu ve dünyası yalnızca “ne kadar ürettiğimizle” değil, üretilen refahı “nasıl paylaştığımızla” belirlenecek.