Cumhuriyetin ilk harp tarihçisi Bursalı Mehmet Nihat Kirizman

19 Mayıs 1919 günü Mustafa Kemal’in Samsun’a ayak basmasıyla başlayan Millî Mücadele, 30 Ağustos 1922’de milletin kesin zaferi ile taçlandı. Bu zafer; 200 yılı aşkın süredir gerileyen, ata topraklarını bırakıp Anadolu’ya göç etmek zorunda kalan, açlık, yoksulluk ve sefaletle boğuşan bir milletin, birlik olduğunda ne cephede ne de diplomaside karşısında kimsenin duramayacağını tüm dünyaya gösterdi.

Zaferin 104. yılında, Büyük Taarruz'da ve Cumhuriyet’in ilk yıllarında Türk Harp Tarihi alanına çok büyük hizmetler sunmuş, ancak talihsiz bir kaza sonucu şehit düşen Bursalı Mehmet Nihat Bey’den bahsetmek istiyorum.

Cumhuriyet’in ilk harp tarihçisi olan Bursalı Mehmet Nihat Bey; Trablusgarp, Balkan Harbi, Çanakkale ve İstiklâl Savaşı’na katıldı. Uzun yıllar Harp Akademisinde öğretmenlik yaptı, 42 yıllık kısa hayatına askerî tecrübelerinin yanı sıra pek çok eser ve çeviri sığdırdı.

Mehmet Nihat Bey, 1886 yılında Bursa’da doğdu. Kaynaklarda Bursa’nın hangi semtinde doğduğuna yönelik bilgi bulamadım. Nihat Bey, 14 Ocak 1903’te Kara Harp Okuluna girdi ve teğmen olarak mezun oldu. Başarısı sayesinde aynı yıl Harp Akademisinde eğitime başladı; Balkan Harpleri sonrasında genç yaşına rağmen kabiliyeti fark edilerek Kara Harp Okuluna Harp Tarihi ve Coğrafya öğretmen vekili olarak tayin edildi.

Millî Mücadele döneminde Anadolu’ya geçmek isteyen Mehmet Nihat Bey’e Mustafa Kemal, düzenli ordu kurulduğunda kendisine ihtiyaç duyulacağını belirterek öğrencilerini Anadolu’ya göndermesinin daha faydalı olacağını ifade etmişti. Büyük Taarruz öncesinde tecrübeli komutanlara duyulan ihtiyaç üzerine Mustafa Kemal’in daveti ile 3 Mayıs 1922’de Anadolu’ya geçen Mehmet Nihat Bey, 6. Kolordu Kurmay Başkanlığı görevine getirildi; Başkomutanlık Meydan Muharebesi’nden hemen sonra yarbay rütbesine terfi ederek İstiklâl Madalyası almaya hak kazandı.

Kurmay Yarbay Bursalı Mehmet Nihat Bey, 29 Ağustos 1923 – 6 Şubat 1926 yılları arasında Harp Akademilerinde Harp Tarihi Öğretmenliği ve Genelkurmay Neşriyat Şube Müdürlüğü yaptı. 1926'da Atatürk’ün emriyle kurulan ve günümüzde Türk Şehitlikleri İmar Vakfı olarak bilinen Şehitleri İmar Cemiyeti’nin kurucu üyeleri arasında yer alarak yüzlerce şehit çocuğunun eğitim masraflarını karşılanmasını sağladı. Yine 1926 yılında, Çanakkale Cephesi'ndeki mücadelelerin unutulmaması ve gelecek nesillere ders olması amacıyla Atatürk’ün talimatıyla büyük bir titizlikle Büyük Harpte Çanakkale Seferi adlı eserini kaleme aldı.

Ancak üzücü bir kaza sonucunda Türk ordusu çok değerli bir bilim insanını ve subayını kaybetti. 14 Temmuz 1928 tarihinde İzmir Müstahkem Mevki Komutanı Tümgeneral Ali Fuat (Erden) Paşa, beraberindeki askerlerle birlikte Urla civarındaki birlikleri denetlemek amacıyla Konak’taki Sarıkışla’dan iki araçla yola çıktı. Denetlemelerin ardından dönüş yolculuğu sırasında Zeki Bey üst rütbeli bir subayla görüştüğü için ilk araca bindi. Urla’dan hareket eden ve aralarında yaklaşık 1 kilometre mesafe bulunan bu ikinci araç, Güzelbahçe sınırları içindeki Klizman sahili civarında, o sırada bölgede aranmakta olan hapishane firarisi Kozanlı Kör Mümin ve adamlarını yakalamak için jandarmanın kurduğu pusudan habersizce ilerledi. Öndeki araç jandarma tarafından durdurulup Tümgeneral Ali Fuat Paşa tanındıktan sonra yoluna devam ederken, arkadaki araç hızını alamayarak arama noktasını 50 metre kadar geçti. Otomobilin kaçtığını zanneden jandarmanın açtığı ateş neticesinde 42 yaşındaki Kurmay Yarbay Bursalı Mehmet Nihat Bey ve 36 yaşındaki Kurmay Yarbay Çobanoğlu Ömer Zeki Bey olay yerinde şehit düştüler. Şehitlikleri da aynı yerde bulunuyor.

Vefatının ardından eşi Ayşe Sıdıka Hanım önce Bursa’ya, ardından İstanbul Samatya’ya yerleşti. 1934 yılında Soyadı Kanunu çıktığında, eşinin şehit düştüğü yerin adını (Klizman) soyadı olarak almak istedi; ancak nüfus memurunun hatası nedeniyle soyadı nüfusa Kirizman olarak kaydedildi.

İnternet ortamında Kirizman ile ilgili bilgi ve makalelere ulaşmak mümkün. Bursa’da şimdiye kadar Mehmet Nihat Kirizman ile ilgili bir programa rastlamadım. Adının verilmiş olduğu bir sokak, cadde ya park da bulamadım. Mehmet Nihat Kirizman adının yaşatılmasının kentimiz için değerli olacağını düşünüyorum.