Rafa kaldırılan ahlak ve neoliberal düzenin derinleşen etkisi

Bir ülkede sorun yalnızca iktidarın yanlışlarıyla sınırlı değildir. Asıl sorun, bu yanlışları doğuran ve sürekli olarak yeniden üreten sistemin kendisidir. Bugün konuşmamız gereken tek tek aktörler değil, onları biçimlendiren zemindir. Çünkü zemin bozulduğunda, üzerine kurulan her yapı er ya da geç aynı çürümeyi üretir.

Neoliberal düzen tam da böyle bir zemindir. Bu düzen, ahlakı doğrudan ortadan kaldırmaz; daha sinsi bir şey yapar, ahlakı rafa kaldırır. Çünkü bu düzenin özü rekabet üzerine kuruludur. Dayanışmayı değil, yarışı esas alır. İnsanları birlikte ayakta kalmaya değil, birbirini geçmeye zorlar. Böyle bir ortamda ahlak, bir ilke olmaktan çıkar, maliyet kalemine dönüşür.

Artık “doğru olan” değil, “işe yarayan” makbuldür. Vicdan, yerini performansa bırakır. İnsan ilişkileri bile birer çıkar ilişkisine dönüşür. Bu yalnızca bireylerin değil, kurumların da dönüşümüdür. Çünkü kurumlar, onları işleten zihniyetin aynasıdır.

Ekonomik boyutu ise bu çürümenin taşıyıcı kolonudur. Türkiye’de 1980 faşist darbesiyle temelleri atılan neoliberal düzen, solun üzerinden bir silindir gibi geçtiği ortamda yapılan özelleştirmelerle başladı. Her şey rantın konusu oldu; dünya çapında Ronald Reagan ve Margret Thatcher’ın açtığı yoldan gidilerek ekonomi, kar ve rekabet temelinde yeniden şekillendirildi.

Bu dönüşüm sadece piyasayı değiştirmedi, ahlaki ölçüleri de yeniden yazdı. Kamusal olan değersizleşti, ortak iyinin yerini bireysel kazanç aldı. Devlet kurumları, toplum yararını gözeten yapılar olmaktan uzaklaşıp verimlilik ve kârlılık diliyle konuşmaya başladı. Eğitim, sağlık, adalet gibi alanlar bile bu zihniyetten bağımsız kalamadı.

İşte asıl çürüme burada derinleşir, kurumlar tarafsızlığını değil, ahlakını kaybeder. Kurallar kağıt üzerinde kalır, uygulama ise güç ve çıkar ilişkilerine göre şekillenir. Bu da toplumun adalet duygusunu aşındırır. İnsanlar artık “haklı olan kim?” diye değil, “güçlü olan kim?” diye sormaya başlar.

Eğer ahlaklı kalmak seni geride bırakıyorsa, sistem sana fısıldar: “Kaybetmek istemiyorsan, sen de uyum sağla.”

İşte kırılma burada başlar. Zamanla toplumun büyük kısmı ahlaksızlığı savunmaz ama ona karşı da durmaz. Daha tehlikelisi, ahlaksızlık farkında olmadan normalleşir. Çıkar varsa yöntem sorgulanmaz, kazanç varsa bedel görünmez. Ve en sonunda şu düşünce yerleşir: “İşe yarıyorsa doğrudur.”

Bu çürüme yalnızca iktidarı ya da belirli bir kesimi etkilemez. Tüm toplumsal ve siyasal alanı kapsar. Sağ da sol da aynı düzlemin içine çekilir. Sisteme karşı olduğunu söyleyenler bile, o sistemin ürettiği davranış kalıplarını yeniden üretmeye başlar.

Gerçek sol bile bu aşındırmadan muaf değildir. Dayanışma, eşitlik ve kolektif etik üzerine kurulu olması gereken bir anlayış, zamanla rekabetin ve pragmatizmin içine çekilir. İlke yerini taktiğe bırakır. Amaç uğruna araçların meşrulaştırıldığı noktada, savunulan değerler içten içe çözülmeye başlar.

Sosyal demokrat yapı ise bu düzen içinde daha da sıkışır. Çünkü bir yandan piyasanın kurallarına uyum sağlamaya zorlanır, diğer yandan savunduğu sosyal adalet ilkelerini korumaya çalışır. Bu ikili baskı, onu ya etkisizleştirir ya da kendi iddiasından uzaklaştırır. Sonunda ortaya ne tam anlamıyla alternatif olan ne de mevcut düzeni değiştirebilen bir yapı çıkar.

İşte burada en büyük kırılma yaşanır: sistemin değişmesi gerektiğini savunan muhalefet, ahlaki üstünlüğünü kaybettiğinde sadece başarısız olmaz; aynı zamanda yıkmak istediği sistemin en büyük dayanağına dönüşür.

Çünkü artık ortada gerçek bir alternatif kalmaz. Toplum düşünmeye başlar: “Hepsi aynı.”

Ve bu düşünce, herhangi bir iktidarın elde edebileceği en büyük güçtür. Sistem, kendini böylece korur; eleştirilere rağmen ayakta kalır. Bir avuç insan hâlâ ahlaktan söz eder, ama milyonlar farkında olmadan başka bir şeyin peşine düşer: çıkarın, rekabetin ve uyumun peşine.

Ama o ‘bir avuç’ küçümsenecek bir kalabalık değildir. Onlar, gürültünün içinde kaybolmayan ses, karanlıkta sönmeyen ışıktır. Sayıları az olabilir; fakat bir toplumun ağırlığı sayıdan değil, taşıdığı vicdandan ölçülür.

Sistem, herkesi kendine benzetmek ister. Eğmeyeni kırmak, susmayanı yalnızlaştırmak ister. Çünkü bilir: En büyük tehdit kalabalıklar değil, boyun eğmeyenlerdir.

O yüzden o insanlar çoğu zaman görünmezdir. Alkışlanmazlar, öne çıkarılmazlar. Ama çürümenin ortasında ayakta kalan son direkler onlardır. Ahlak, onların omzunda bir yük değil; vazgeçilmeyen bir duruştur.

Ve gerçek şudur: Bu düzen çökecekse, bu bir çoğunluk isyanıyla değil; azınlığın sarsılmaz direnciyle olacaktır. Çünkü tarih, kalabalıkların değil; direnenlerin izini taşır.

Rafa kaldırılan ne varsa, bir gün yeniden yerine konulacaksa…

Bunu yapacak olanlar da yine o ‘bir avuç’ insandır.

Sonuçta ahlak yok olmaz; ama yalnızlaşır. Kurumların içinde değil, onların dışında kalır. Savunulmaz, sahiplenilmez, korunmaz. Ve en sonunda kimsenin elini uzatmadığı bir yerde kalır; rafa kaldırılmış olarak.