Bugünün krizlerine Atatürk gibi bakmak!

Dünyanın 1929’da geçirdiği “Büyük Buhran”ı devrim niteliğindeki kalkınma politikalarıyla atlatan Türkiye, Cumhuriyet’in ikinci yüzyılında yine bir büyük ekonomik sarsıntının tam ortasında.

Küresel çağın getirdiği sorunlara pandemi sonrasının yarattığı yüksek enflasyon dalgaları eklendi. Ekonomi-hukuk ilişkisindeki güven zinciri kırıldı, bıçak sırtı denge bozuldu. Çözüm politikalarının gerçekten bir politika olup olmadığı bile tartışılır hale geldi. Siz deyin iş bilmezlik, ben diyeyim bile bile lades…

İşte bütün bu toz duman arasında, her 10 Kasım’da daha çok anlamaya çalışarak anmamız gereken Atatürk’ün yaklaşımları, bir kez daha sarsılmaz bir deniz feneri gibi yol gösteriyor.

Yıl 1922…

Türkiye emperyalizme karşı ulusal bağımsızlık savaşını kazanmış, sıra savaş meydanlarında elde edilen zaferin Lozan’da tesciline gelmiştir. Lord Curzon, yaklaşık 8 ay boyunca hayli sert geçen müzakerelerin tıkandığı bir noktada, İsmet Paşa’ya bugünün “finansal ambargo” tehditlerinin o günkü versiyonunu kaba bir dille savurur:

“Konferanstan bir neticeye varacağız. Ama memnun ayrılmayacağız. (...) En nihayet şu kanaate vardık ki ne reddederseniz, hepsini cebimize atıyoruz. Memleketiniz haraptır, imar etmeyecek misiniz? Parayı nereden bulacaksınız? Para bugün dünyada bir bende var bir de bu yanımdakinde (Amerikalı temsilciyi işaret ederek). Unutmayın, ne reddederseniz hepsi cebimdedir. (...) İhtiyaç sebebiyle yarın para istemek için karşımıza gelip diz çöktüğünüz zaman, bugün reddettiklerinizi cebimizden birer birer çıkartıp size göstereceğiz.”

Lord Curzon’un sözleri, asıl savaşın yeni başladığını gösteriyordu. Dünya henüz bugünkü gibi “postmodern” değildi; bilimsel yazın “küreselleşme”, “sıcak para akışı” gibi kavramlardan habersizdi ve “kripto varlıklar”ın hayatımıza gireceği hayal bile edilemezdi.

Neredeyse yüz yıl sonra küreselleşmenin en acımasız yüzüyle tanıştık. Çin’de kapanan bir fabrikanın Avrupa’da üretimi durdurduğu, ABD Merkez Bankası’nın aldığı bir kararın gelişmekte olan ülkelerde yoksulluk yarattığı günlerden geçiyoruz. 2008 küresel finans krizinde de, 2020'lerin başındaki pandemi ve sonrasındaki enflasyon fırtınasında da durum değişmedi.

Oysa Lord Curzon’un Lozan’da İsmet Paşa’yı tehdit ettiği sıralarda, Gazi Mustafa Kemal henüz devlet bile tam teşekküllü kurulmamışken İzmir’de İktisat Kongresi’ni topluyor ve belki de 2026 Türkiye’sine sesleniyordu:

“Tarihin ve tecrübenin süzgecinden arta kalmış bir gerçek vardır... Kazanılmış zaferlerin ve uğranılmış başarısızlıkların tümü iktisadî durumla ilgilidir. Tam bağımsızlık için şu kural vardır: Milli egemenlik, mali egemenlikle desteklenmelidir. (...) Kılıç kullanan kol yorulur; fakat saban kullanan kol her gün daha çok kuvvetlenir ve her gün daha çok sahip olur.”

Günümüzün “tüketim toplumu" ve “üretmeden büyüme” heveslerine karşı Atatürk’ün reçetesi netti: Üretim ekonomisi.

Atatürk, ekonomiyi teorilere hapsetmezdi; “Hayat demek ekonomi demektir ve millet yoksul kaldıkça hiçbir şey yapamaz.”derdi.

Savaştan yeni çıkmış, yıkık bir ülke ve yoksul bir halkla kurduğu sistemde, günümüz Türkiye’sinin en büyük sınavı olan “enflasyon” konusunda tavizsizdi.

İsmet İnönü’nün şu sözleri, ekonomik bağımsızlığın para basarak sağlanamayacağının tarihi kanıtıdır:

“Hükümet olarak yılda iki kez ödeme yapamayacak duruma düştüğümüz olurdu. Gider konuşurdum. Birkaç milyon liralık emisyonun (para basmanın) bizi ferahlatacağını anlatmaya çalışırdım. Bir defa bile ‘evet’ dedirtemedim.”

Bugünlerde market raflarındaki fiyat etiketlerini, gıda enflasyonunu ve dar gelirlinin geçim sıkıntısını konuşurken, Atatürk’ün o meşhur anısını hatırlamanın ve zam kararının sadece bir dudak hareketiyle verenlere hatırlatmanın tam zamanıdır.

Bir yaz mevsimi Dolmabahçe Sarayı’nda, İstanbul Valisi Muhittin Üstündağ, Başbakan İsmet İnönü’ye ekmek fiyatının 5 kuruştan 7 kuruşa çıkarıldığını söyler. İnönü tepki vermez. O gece sofrada Vali, zammı gerekçelendirerek anlatmaya başlayınca, pasif kalınacağını düşündüğü konuda Atatürk birden ciddileşir ve o tarihi tepkiyi verir:

“Ne yaptınız Vali Bey? Bu fakir milletin zaten yemek için bir ekmeği var. Ona da mı göz diktiniz? Onu da mı elinden almaya kalktınız? Bula bula fakirin ekmeğini mi buldunuz artıracak? (...) Bizim millet başka milletlere benzemez. Bizim millet ekmekle beslenir. Ekmeği kara somuna katık eder. Fakir köylünün yiyeceği bir baş soğanla bir ekmektir. Ekmekten ne istediniz? Ekmek fiyatını artıracağınıza, elinizden geliyorsa yüz paraya indirin.”